Lefora Free Forum
7 views

Alfabétu Kabuverdianu Instituidu pa Dikrétu-Lei

Page 1
posts 1–2 of 2
rookie - member
1 posts

1.      Alfabétu Kabuverdianu Instituidu pa Dikrétu-Lei
by AGNELO MONTROND

Palavra Alfabétu ben di palavra grégu «alphabetos», ki na latin ta fladu «alphabetum». E un palavra konpostu ki ben di palavras alfa y béta ki e kes dos pruméru létras di alfabétu grégu, alfa(α) y béta (β) , ki ta kurresponde a létras A y B na Alfabétu Kabuverdianu, ki ka dura foi rekonhesidu pa guvérnu, pa ta skrebe lingua kauverdianu.

«Alfabeto Unificado para a Escrita da Língua Caboverdiana (ALUPEC)», ki foi aprovadu en rejimi sprimental pa Dikrétu-Lei no 67/98, di 31 di Dizénbru, foi risentimenti instituídu komu Alfabétu Kabuverdianu, pa Dikrétu-Lei no 8/2009, y ka pode ten nómi más sabi y koerenti ki ke-li. Aliás, e ke-li ki e prátika na kes otus línguas: nu ten alfabétu purtuges, alfabétu ingles, alfabétu franses, etc. Y es ka ten ninhun nómi spesial. Es Dikrétu-Lei no 8/2009, foi promulgadu dia 5 di Marsu di es anu 2009. Pa un kiston di koerénsia ku es Dikrétu-Lei, nos alfabétu debe fika ta fladu Alfabétu Kabuverdianu, en ves di ALUPEC, ki sugundu es mesmu Dikrétu-Lei, ta funsiona komu un sistéma gráfiku nasional pa ta skrebe lingua kabuverdianu. Alfabétu Kabuverdianu e di bazi latinu y e’ ten vinti y kuatu létra ki ta figura pruméru y kuatu dígrafu ki ta figura dipos:

Létras:

a) Maiúskulas
A B D E F G H I J K L M N Ñ O P R S T U V X Y Z

b) Minúskulas
a b d e f g h i j k l m n ñ o p r s t u v x y z

Dígrafus:

a) Maiúskulas
DJ LH NH TX

b) Minúsculas
dj lh nh tx

Klaru ki es alfabétu ka ta stabelesi régras pa ortografia normalizadu di lingua kabuverdianu ó seja padronizason di skrita di Kriolu. Pur isu inda kabuverdianus ta kontinua ta skrebe idiosinkrátikamenti, kada un di se manera. Sabedoria popular ta fla: «sima nu kre nu ka pode sta, y sima nu sta nu ka pode fika». Inspiradu na es frazi sábiu, nu ta fla ma prósimu konkistas di povu di Kabu Verdi ta ser sén dúvida padronizason y ofisializason di Kriolu.
Pa soletra na lingua kabuverdianu, nu ta sujiri kes palavras li:
Azagua – A Barlavéntu – B Dimokrasia – D Eransa – E Funaná – F
Gatu – G H Identidadi – I Justisa – J Kriolu – K
Liberdadi – L Mórna / Midju / Mar – M Nasionalidadi – N Ñuli – Ñ Omi – O

Praia – P Repúblika – R Sotavéntu – S Trabadju – T Unidadi – U
Vitória – V Xikóti – X Y Zé – Z
Djagasida – Dj Lh Nho – Nh Txuba – Tx

H – ka ta uzadu el só na Kriolu; e’ ta uzadu na dígrafus nh, ih, pa abreviason di unidadis sima óra, etc

Ñ – ta reprezenta funema / ñ / – okluziva, velar, nazal sima na palavras ñanha, ñuli, ñanhóma, ñanhi

Y – konjunson kopulativa; pode ser uzadu na matimátika pa reprezenta un variável, etc

Zé – Z

Ti oxi, inda ka parse ninhun konkorrénsia di ninhun otu mudélu di alfabétu sitematizadu y konsistenti pa screbe lingua kabuverdianu. Ku tudu ruspetu nu ta dizafia pesoas pa prova-nu ma ten pelu ménus un otu mudélu ku es dos karaterístikas.

Kredu pa skrita na Kriolu ku Alfabétu Kabuverdianu sér un skrita mudérnu, livri di tudu konplikason ki ten na skrita ku alfabétu etimulójiku, móda alfabétu purtuges, alfabétu ingles, franses, etc. Skrebe na Kriolu ku Alfabétu Kabuverdianu e fásil. Y nu ta splika pamodi:

Es alfabétu funétiku-fonolójiku e mutu sinplis pamodi e’ ta sinplifika skrita y e’ ta ivita ki mininus ki ta ben prende skrebe Kriolu na skóla da érru. Má di ki manera ki el ta sinplifika skrita?

Respósta: un son ta reprezentadu sénpri pa mesmu létra ó dígrafu y naun pa dos ó tres létra diferenti sima na purtuges y otus linguas ki é etimulójiku. Kabu Verdi y kabuverdianus debi da abertura y aseita manera sinplis di faze kuzas. Nu ka debi kontinua alienadu ó fika refén di kuzas di nos gentis di pasadu ki é kunplikadu pur kistons imutivus ó pa paixon. Si antis ta ratxada pédra ku madju na Kabu Verdi, oji ta uzadu mákina pa sinplifika kel trabadju. Y si algen ta insisti na kuntinua ta ratxa pédra ku madju, seja pa ki razon for, anton algun kuza debe sta tortu ku es algen.

Pa ilustra modi ki Alfabétu Kabuverdianu ta sinplifika skrita di Kriolu, N ta kontribui ku siginti iliméntus:

0. Létra o ka ta uzadu na Alfabétu Kabuverdianu pa reprezenta son /u/. Ta uzadu létra u pa reprezenta son /u/. Pur isu ku Alfabétu Kabuverdianu ta skrebedu ratu en ves di rato. Si inventoris di alfabétu purtuges tinha pensadu di es manera, nén na purtuges ka ta uzada o pa riprezenta son /u/. Alfabétu Kabuverdianu e más fásil ó nau ki alfabétu purtuges?

1. Létra e ka ta uzadu na kriolu pa reprezenta son /i/. Na Kriolu ta skrebedu névi en ves di neve. Si inventoris di alfabétu purtuges tinha pensadu di es manera, nén na purtuges ka ta uzada e pa riprezenta son /i/. Alfabétu Kabuverdianu e más fásil ó nau ki alfabétu purtuges?

2. Sima nhos debi ter raparadu, létra c ka ta uzadu na Alfabétu Kabuverdianu pamodi son ki el ta reprezenta na purtuges e tanbe reprezentadu pa s sima na kazu di palavra cinco y pa k sima na palavra carta. Na Kriolu ta skrebedu sinku y karta. Si inventoris di alfabétu purtuges tinha pensadu di es manera, nén na purtuges ka ta tinha c pa reprezenta son /s/ ó son /k/. Alfabétu Kabuverdianu e más fásil ó nau ki alfabétu purtuges?

3. Létra ç ki ta uzadu na purtugês pa reprezenta son /s/, ka ta uzadu na Kriolu. En ves di aço ta skrebedu asu. Si inventoris di alfabétu purtuges tinha pensadu di es manera, nén na purtuges ka ta uzada ç pa riprezenta son /s/. Alfabétu Kabuverdianu e más fásil ó nau ki alfabétu purtuges?

4. Tanbe, h komu létra el só ka ta uzadu na Alfabétu Kabuverdianu. É un létra mudu ki é ka nesesáriu pamodi é ka ta reprezenta ninhun son. Si inventoris di alfabétu purtuges tinha pensadu di es manera, nén na purtuges ka ta tinha h. Uza un létra fantasma ki ka ten ninhun valor fonétiku y ki ta sta na un palavra só pa intximéntu, sima ki alguns Kriolistas Klaridozus faze, oji ka ta uzadu nén própi na purtuges ki ku ses nóvu akordu ortográfiku, skrita di purtuges ta aproxima txeu di skrita di Kriolu ku Alfabétu Kabuverdianu.

5. Dígrafu dj é dos létra ki ses son ta kola na kunpanheru pa forma un son úniku sima na palavra djagasida. Kel-li é ka prubléma. Tudu algen ta skrebe djagasida ku dj. Es dígrafu é konsensual.

6. Léra q ka ta uzadu na Alfabétu Kabuverdianu pamodi son ki el ta reprezenta é kel mesmu son ki k ta reprezenta. Y létra q é un létra kobardu ki nunka ka ta sta el só. Na ingles nu ta txoma-l di «chicken letter». El ta sta sénpri kunpanhadu di u. Dígrafu qu ta uzadu na portuges pa reprezenta mesmu son ki létra k ta riprizenta. Y komu nu kre pa un son ser reprezentadu sénpri pa mesmu létra nu ka mesti qu na Kriolu. Si inventoris di alfabétu purtuges tinha pensadu di es manera, nén na purtuges ka ta uzada qu. Alfabétu Kabuverdianu e más fásil ó nau ki alfabétu purtuges?

7. Létra x ta reprezenta son ki dígrafu ch ta reprezenta na purtuges. Pur izénplu xavi na Kriolu ki ta skrebedu chave na purtuges. Pamodi ki ta uzadu x, y naun ch na Kriolu? Rispósta:
1) komu ka ta uzadu c na Kriolu é lójiku ki ch tanbe ka debi uzadu;
2) en ves di dígrafu ou seja dos létra pa reprezenta un son, un létra é más ikunómiku.

8. Dígrafu tx ta reprezenta son ki txeu algen ta reprezenta pa tch na Kriolu. É más ikunómiku uza dos létra en ves di tres pa reprezenta kel son. Asin, en ves di pintcha nu ta fika ta skrebi pintxa. Nu lénbra ma komu létra c ka ta uzadu, y en ves di ch ta skrebedu x, tch lójikamenti ka debi uzadu má ta uzadu tx.

9. Na Alfabétu Kabuverdianu ka ta uzadu ss. En vez di associação ta skrebedu asosiasaun. Keli e un kiston di lójika matimátika: uza ss, s, c, y ç pa riprizenta kel mesmu son /s/ na kel palavra la ka ta fazi sintidu.. Objetivu di uza-s é kunfundi mininu kabésa. Nos nu kre e sinplifika skrita y bira-l fásil pa mininu skrebe sén da érru. Pur isu ta uzadu só létra s pa riprizenta son /s/.

10. Alguns létras ki ka ta figura na alfabétu ALUPEC sima c, q, w podi ser uzadu na skrita di Kriolu Kabuverdianu pa abreviason di unidadis uzadu na sistéma internasional di mididas y ses derivadus, sima cm (sentímitru) , hm (ekitómitru), kw (kilouóti), etc.

Na es tabéla li dibaxu, nu ta aprezenta un análizi konparativu y di kontrasti entri Alfabétu Kabuverdianu y alfabétu etimolójiku ki purtugês y otus linguas latinu ta uza:

Pruméru palavra (dirriba) é na Kriolu di Santiagu y sugundu (dibaxu) é na Purtugês
Kaza (k en vês di c y z en vês di s)
Casa Jinástika (j en vês di g y k en vês di c)
Ginástica Galinha
Galinha
Kuartu (k en vês di q y u en vês di o)
Quarto Xavi (x en vês di ch y i en vês di e)
Chave Prósimu ( s en vês di x)
Próximo
Oji (h ka mesti, i en vês di e)
Hoje Asuntu ( s en vês di ss y u en vês di o)
Assunto Matris ( son /x/ transforma en son /s/)
Matriz
Aneksu (ks en vês di x y u en vês di o)
Anexo Asu (s en vês di ç y u en vês di o)
Aço Xadres ( son /x/ transforma en son /s/)
Xadrês
Nazalizason di konsuanti ta fazedu ku n
Izénplu: kanba, konprende, konboiu Nazalizason di vugal ta fazedu ku aun ó ku an, ó ku on, sima na es izénplus li: korasaun, korasan, korason
N ta spéra ma es tabéla ta sirbi pa djuda kualker algen ki sabe skrebe na purtuges y ki ta papia Kriolu Kabuverdianu pa kumesa ta skrebe na Kriolu ku Alfabétu Kabuverdianu. N ta apruveita pa lansa un dizafiu pa tudu kabuverdianus pa prende skrebe Kriolu ku Alfabétu Kabuverdianu y inxina pelu ménus un otu kabuverdianu pa faze mesmu kuza. Si kel-li kontise anton nu podi fla ma ofisializason di Kriolu dja ka ta ten tadju mé-divéra, y sonhu di Dr. Manuel Veiga, nos ministru di kultura, dja ta bira rialidadi.

Ku es trabadju, N kre sinplismenti kontribui pa divulga, promovi, y valoriza nos lingua y nos kultura, ki sima fladu, bale más ki oru ó diamanti. Nos lingua y nos kultura e nos rikéza ki Déus da-nu.


Page 1
posts 1–2 of 2

This Topic Is Locked To Guest Posts

It's been a while since this topic was active, if you'd like to get it going again, please post as a registered member

join now