Nu ta aprezenta di sigida, un brévi sinópsis sobri ALUPEC.
ALUPEC é abreviason en purtugês de Alfabeto Unificado Para a Escrita do Cabo-Verdiano.
Alfabétu ALUPEC é konpostu pa siginti létras y dígrafus:
A, B, S, D, E, F, G, I, J, DJ, L, LH, M, N, NH, O, P, K, R, T, U, V, X, TX, Z
Li nu mostra 21 létras y 4 dígrafus.
Ten un ki nu ka mostra li, létra ñ, ki é uzadu pa skrebi alguns palavras (uzadu pa gentis di interior di Santiagu) na varianti di Santiagu.
Es alfabétu é funétiku-fonolójiku pa un razon mutu sinplis ki é sinplifika skrita y ivita ki mininus ki ta bai prende skrebi Kriolu na skóla da erru. Má di ki manera ki el ta sinplifika skrita? Respósta: un son ta reprezentadu sénpri pa mesmu létra y nãu pa dôs ó três létra sima na purtugês y otus linguas ki é etimulójiku. Kabu Verdi y kabuverdianus debi da abertura y aseita manera sinplis di faze kuzas. Nu ka debi sta alienadu ó fika refén di kuzas di nos gentis di pasadu ki é kunplikadu pur kistons imutivus ó pa paixon. Si antis ta ratxada pédra ku madju na Kabu Verdi oji ta uzadu mákina pa sinplifika kel trabadju. Y si algen ta insisti na kuntinua ta ratxa pédra ku madju seja pa ki razon fôr, anton algun kuza debe sta tortu ku es algen. Ben, voltandu a manera ki ALUPEC ta sinplifika skrita di Kriolu, N ta kontribui ku siginti iliméntus:
0. Létra o ka ta uzadu na Kriolu pa reprezenta son /u/. Ta uzadu létra u pa reprezenta son /u/. Pur isu na Kriolu ta skrebedu ratu en vez di rato. Si inventoris di abcedário purtugês tinha pensadu di es manera nen na purtugês ka ta uzada o pa riprezenta son /u/.
1. Létra e ka ta uzadu na kriolu pa reprezenta son /i/. Na Kriolu ta skrebedu névi en ves di neve. Si inventoris di abcedário purtugês tinha pensadu di es manera nen na purtugês ka ta uzada e pa riprezenta son /i/.
2. Sima nhos debi ter raparadu, létra c ka ta uzadu na ALUPEC pamodi son ki el ta reprezenta na purtugês é tanbê reprezentadu pa s sima na kazu di palavra cinco y pa k sima na palavra carta. Na Kriolu ta skrebedu sinku y karta. Si inventoris di abcedário purtugês tinha pensadu di es manera nen na purtugês ka ta tinha c pa reprezenta son /s/ ó son /k/.
3. Létra ç ki ta uzadu na purtugês pa reprezenta son /s/ ka ta uzadu na Kriolu. En ves di aço ta skrebedu asu. Si inventoris di abcedário purtugês tinha pensadu di es manera nen na purtugês ka ta uzada ç pa riprezenta son /s/.
4. Tanbê, h ka ta uzadu na ALUPEC. É un létra mudu ki é ka nesesáriu pamodi é ka ta reprezenta ninhun son. Si inventoris di abcedário purtugês tinha pensadu di es manera nen na purtugês ka ta tinha h. Uza un létra fantasma ki ka ten ninhun valor y ki ta sta na un palavra só pa intximéntu, sima ki alguns Kriolistas Klaridozus faze, oji ka ta uzadu nén própi na purtugês ki ku ses nóvu akordu ortográfiku, skrita di purtugês ta aproxima txeu di skrita di Kriolu en ALUPEC.
5. Dígrafu dj é dôs létra ki ses son ta kola na kunpanheru sima na palavra djagasida. Keli é ka prubléma. Tudu algen ta skrebe djagasida ku dj. Es dígrafu é konsensual.
6. Léra q ka ta uzadu na ALUPEC pamodi son ki el ta reprezenta é kel mesmu son ki k ta reprezenta. Y létra q é un létra kobardu ki ás vezis ka ta sta el só. El ta sta sénpri kunpanhadu di u. Dígrafu qu ta uzadu pa reprezenta mesmu son ki létra ka ta riprizenta. Y komu nu kre pa un son ser reprezentadu sénpri pa mesmu létra nu ka mesti qu na Kriolu. Si inventoris di abcedário purtugês tinha pensadu di es manera nen na purtugês ka ta tinha qu.
7. Létra x ta reprezenta só son ki ch ta reprezenta na purtugês. Pur izénplu xavi na Kriolu ki ta skrebedu chave na purtugês. Pamodi ki ta uzadu x, y nãu ch na Kriolu? Rispósta:
1) komu ka ta uzadu c na Kriolu é lójiku ki ch tanbe ka debi uzadu;
2) en ves di dígrafu ou seja dôs létra pa reprezenta un son, un létra é más ikunómiku.
8. Dígrafu tx ta reprezenta son ki txeu algen ta reprezenta pa tch. É más ikunómiku uza dôs létra en vês di três pa reprezenta kel son. Asin, en ves di pintcha nu ta fika ta skrebi pintxa. Nu lénbra ma komu létra c ka ta uzadu, tch lójikamenti ka debi uzadu.
9. Kada un di k’es 25 létras y dígrafus di ALUPEC ta reprezenta un son diferenti, má sénpri, konsistenti y sistemátikamenti un mesmu son. Na ALUPEC un mesmu létra ka ta reprezenta más di ki un son, sima na purtugês. Na ALUPEC ka ta uzadu ss. En vez di associação ta skrebedu asosiasãu. Keli é un kiston di lójika matimátika: uza ss, s, y ç pa riprizenta kel mesmu son na kel palavra la ka ta fazi sintidu. Objetivu di uza-s é kunfundi mininu kabésa. Nos nu krê é sinplifika skrita y bira-l fásil pa mininu skrebi sen da érru.
10. Alguns létras ki ka ta figura na alfabétu ALUPEC sima c, h, q, w, y podi ser uzadu na skrita di Kriolu Kabuverdianu pa abreviason di unidadis uzadu na sistéma internasional di mididas y ses derivadus, sima cm (sentímitru) , hm (ekitómitru), kw (kilouóti), etc.
Na es tabéla li-di-baxu, nu ta aprezenta un análizi konparativu y di kontrasti entri ALUPEC y alfabétu etimolójiku ki purtugês y otus linguas latinu ta uza:
Prumeru palavra (diriba) é na Kriolu di Santiagu y sugundu (dibaxu) é na Purtugês
Kaza (k en vês di c y z en vês di s)
Casa
Galinha
Galinha
Jinástika (j en vês di g y k en vês di c)
Ginástica
Oji (h ka mesti, i en vês di e)
Hoje
Kuartu (k en vês di q y u en vês di o)
Quarto
Xavi (x en vês di ch y I en vês di e)
Chave
Aneksu (ks en vês di x y u en vês di o)
Anexo
Asu (s en vês di ç y u en vês di o)
Aço
Asuntu ( s en vês di ss y u en vês di o)
Assunto
Prósimu ( s en vês di x)
Próximo
Xadrês ( son /x/ transforma en son /s/)
Xadrês
Matris ( son /x/ transforma en son /s/)
Matriz
Djuga
Joga
Txuba (en vês di tchuba)
Chuva
Ilha
Ilha
N ta spéra ma es tabéla ta sirbi pa djuda kualker algen ki sabi skrebi na purtugês y ki ta papia Kriolu Kabuverdianu pa kumesa ta skrebi na Kriolu uzandu ALUPEC. N ta apruveita pa lansa un dizafiu a kabuverdianus pa prendi skrebi Kriolu uzandu ALUPEC y inxina pelu ménus un otu kabuverdianu a fazi mesmu kuza. Si keli kontisi anton nu podi fla ma ofisializason di Kriolu dja ka ta ten tadju y sonhu di Dr. Manuel Veiga dja ta bira rialidadi.
Agnelo A. Montrond
Parabens pa es oportinidadi di nu prende, analiza i posibilidades di nu diskuti ALUPEC. boa idea pa n'xinano screbe, le - sobretudo si nu ka sta custumado ku es novo desafiu. Mi inda sta berte moda mangue somartinho na tempo antigo...mas nten fe ma nta madurece
Ser kontra ofisializason di nos lingua maternu e ser irasional ker ku storia di Umanidadi, ker ku siensia (partikularmenti, siensias pedagojiku), ker ku un monti Konvensons Internasional, ker ku artigu 9º di Konstituison (ki ta ordena Stadu pa kria kondisons pa ofisializa kabuverdianu). Ser kontra ofisializason di nha lingua e ser kontra nha liberdadi di uza-l na diskontra na nha tera, sen ninhun pateta ta trosa di mi ma dja N da baraka. Mi e livri! Kuantu a ALUPEC, el e, ti gosi, uniku alfabetu konsebedu pa sientistas Kabuverdianu i aprovadu pa Governu. Detratoris ka ta aprezenta alternativa, mas sin so es ta manda boka anti-siensia, na bazi di paixon, prekonseitus, bairismu duentiu o otus irasionalidadi. Es ta kai na ridikulu di konsidera alfabetu purtuges komu alfabetu kabuverdianu - kuza ki ta demonstra ma es e un kanbada di leigus, pois kada lingua ten ki ten se alfabetu, se bistidu.
This Topic Is Locked To Guest Posts
It's been a while since this topic was active, if you'd like to get it going again, please post as a registered member